тетради литер 10 класс


Хальмг урн үгин утх зокъялын тууҗ эврә соньн хаалһта, юңгад гихлә хальмгин урн үгин утх зокъял цуг хальмг улсин эрдм-билгин, сурһуль- эрдмин, сойлын нег өвәрц әңгнь мөн. Эн утх зокъялын тууҗнь ут наста, ик хол хуучна үндстә, аһу ик зөөртә болдг.

Октябрин нилчәр Советин йосн хальмг теегт тогтад, хальмг улсин тууҗинь, әмдрлинь, бәәдлинь, сойлынь хүврүләд, уңг- үндсәрнь соляд, шин хаалһд өсх- өргҗхинь орулад, шин цагин тууҗинь үүдәсмн.

Советин цага хальмгин утх зокъял гражданск дәәнә һалд үүссмн. Эн үүслһнь соньн: түрүн зокъялмуднь хойр келәр (хальмг болн орс) үүдәгдҗ йовла. Түрүн ишкдләсн авн, эн утх зокъял цуг хальмг улсин керг- төр күцәлһнд эркн нег түшгнь болҗ орлцсмн.

30- гч җилмүдт хальмгин утх зокъялын эркн седв- төрнь болхла, Хальмг Таңһчд кегдҗәх социалистическ тосхлт бәәсмн. Эн цагт хальмг бичәчнрин зерглән билгтә баһчудар немгдҗ өссмн: Басңга Баатр, Лееҗнә Церн, Даван Һәрә, Эрнҗәнә Константин, Инҗин Лиҗ, Дорҗин Басң, Нармин Морхаҗ, Түлмҗин Михаил, Көглтин Дава, Хоньна Михаил болн наньчн.

1934 җилд болсн Цуг союзин бичәчнрин I-гччуулһн* болснд хальмг бичәчнрәс Калян Санҗ, Эрнҗәнә Константин, Сусен Аксен, Бадмин Ишлә ахта орлцҗ, олн улсин утх-зокъялыг өскҗ- өргҗүлхин тускар, социализмин эркн седвин тускар кегдсн күүндврт орлцсмн.

1935 җилд хөн сарин 12-13-д Элстд Хальмг Таңһчин бичәчнрин I-гч чуулһн болсмн. Эн түрүн хургт хальмг билгтнр: җаңһрчнр, туульчнр, келмрчнр, дуучнр болн нань чигн амн үгин эрдм меддг улс орлцсмн. Цуг союзн бичәчнрин нерн деерәс А.Исбах күн дтә гиич болҗ орлцла. 1937 җилд ноха сарин 10-11-д Хальмг Таңһчин бичәчнрин II-гч чуулһн болсмн. Эн чуулһна шиидврәр Хальмг Таңһчин бичәчнрин ниицәнә парвлянд Бадмин Ишлә, Мацга Иван, Манҗин Нимгр, Басңга Баатр, Эрднин Бадм ахта улс суңһгдсмн.

30-ГЧ ҖИЛМҮДИН УТХ ЗОКЪЯЛ. Эн җилмүдт хальмг бичәчнрин урн келнь хурцлгдад, билгнь өөдләд, утх зокъялын зөөрнь чигн өсәд, өргҗәд, болвсрад йовла гихд буру уга. Утх зокъялын ямр чигн төрл-зү бичәчнрин оньгас алдрл уга, чинртә шин зокъялмудар өссмн.

Эн 30-гч җилмүдт талын келнәс (нурһлҗ орс келнәс) бичәчнр хальмг келнд олн зокъялмуд орчулад, барлҗ һарһсмн: А.С.Пушкинә «Евгений Онегин», «Капитанская дочка», туульсинь; М.Горькийин «Песня о Соколе», болн нань чигн кесг бичәчнрин зокъялмуд.

1.СЯН – БЕЛГИН ХАСР

(1909- 1980җҗ.)

Хальмг улсин нертә шүлгч, түүкч болн драматург Сян – Белгин Хаср Баһ Цоохра Булмкт гидг хотнд 1909 җилд һаха сарин 25- д угатя күүнә өрк – бүлд төрсмн.

Өнчрәд, бичкдүд асрдг герт тусна. Хөөннь Әәдрхнд сурһульд орна.

1927 җилд Хаср Бикинович советск – партийн школд сурһуль сурсмн. Тер җилдән «Дольган» гидг түрүн поэм бичсмн.

1934 җил Сян – Белгин Хаср СССР — ин бичәчнрин ниицәнд орсмн. Бичәчин үүдәврмүдин һол төрнь гражданск дән, олн — әмтнә иньгллт, Төрскән харсгч Алдр дән болна. 1936 җил «Өнчн бөк» поэм шүлгч бичсмн. Хальмг государственн театр секгдхд «Өнчн бөк» наадн түрүн нааднь болсмн.

1958 җилд Сян – Белгин Хаср шинәс билгин хаалһан эклсмн. Төрскн теегиннь тускар бичнә. Эврә тег — эврә герлә әдл гисн уха медүлнә. «Хальмг улсин шүлгч» гидг нериг хальмг шүлгчнрәс хойрдгчнь болҗ 1966 җилд, Хальмг драмтеатр 40 җилә өөнән темдглхд Сян – Белгин Хаср зүүсмн. Сян – Белгин Хаср 20 һар дегтрин түүрвәч. белглҗ үлдәсмн.



«ѲНЧН БѲК»

30-гч җилмүдин хальмг утх – зокъялын тууҗд Сән – Белгин Хасрин «Өнчн бөк» поэм үүдлһн ончта йовдл болв. Поэмд хальмг улсин хуучн цагин бәәдл – җирһл үзүлгдҗ. Түүрвәчин ик оньг поэмин һол дүрт нерәдгдҗ, эн чидлтә, зөрмг, чаңһ- чиирг өнчн көвүнә амр биш йовдл. Өнчн бөк зөв уга, буру йовдлын ноолдач. Поэмин һол дүр — өнчн, уг- тохм уга күн, тегәд эн цуг угатя улсин нерн деерәс бөк бәрлдх болна. Түүрвәч эн дүрәр угатьнрт хөөннь ирх шин цага ухан – тоолвр медүлҗәнә.

Өнчн бөк баячудын өмнәс Үрссарин байрин өдрлә босад, диилвр бәрв. Өнчн көвүнә дииллһн һанцхн терүнә күчн биш, эн – угатя улсин диилвр. Инҗр мөрә болҗ тәвсн өнр залуһин көлглдг өнчн булг мөриг бийдән үлдәнә. Баячуд болхла, Өнчн бөкин зөрмг йовдлд дурго болад, көвүг эврәннь зарһла харһулна. Келсн Мигмр күүкнь байнас зул җүкләр җирһх санаһан күцәнә. Мигмрин ахиг болн көгшн өвгиг киитн Сиврүр йовулна. Өнчн бөкин аавнь цингә гемәс көлтә өңгрв.

Поэмин эцүст Сән – Белгин Хаср хуучн цагин сүл җилмүд, шин революцин цагин эклц өвәрц кевәр үзүлҗәнә.

СУСЕН АКСЕН (1905 — 1995җҗ.)

Сусен Аксен Ново — Алексеевск станицин Атаманск күүтрт 1905 җилд теңгә хазг хальмгин өрк-бүлд төрсмн.

Сусен Аксен Әәдрхнә багшин техникумд сурсмн. «Таңһчин зәңг» газетин редакцд литературин багд орна. Таӊһчин газетмудт көдлсмн. Түрүн шүлгүдин хураңһунь 1929 җилд «Болд зүркн» нертәһәр барлгдла. Сусен Аксен Хальмг улсин шүлгч (1967), Хальмг АССР — ин О.И.Городовиковин нертә мөрән лауреат (1974), филолог номин кандидат. Хальмг болн орс келәр барлгдсн һуч һар дегтрин түүрвәч: «Бичә март» (1932), «Теегин үрн» (1939; 1980 җилд эн поэм 2 әңгтәһәр барлгдла), «Кишг хәәлһн» (1940), «Төрскн тег» (1941; 2-гч һарцнь — 1959), «Шин җирһл угтад» (1961; 2-гч һарцнь — 1976), болн нань чигн. Сусен Аксен – хальмг литературин ууһн бичәч, шүлгч, драмургч мөн.

КАЛЯН САНҖ

(1905- 1985җҗ.)

Калян Санҗ Баһ Дөрвд нутга Цаһан Нур әәмгин 1905 җилд төрсмн.

Баһ Дөрвд нутгин цутхлңгд бәәсн өнчн күүкдин школд бәәһәд, 1916 җилд йистәһәсн экләд сурһуль сурсмн. Әәдрхнә бичкдүдин герт хойр җил бәәһәд, 1922 җилд хальмг багшин техникумд орв. 1924 җилд «Ленин» гидг түрүн шүлгән бичв. Дарук җилд медрлән өөдлүлсн деерән, хөр шаху шүлгүд бичв, тедн дунд: «Соңстн», «Баһчудт», «Бадм цецг», «Амргтан», «Элст — хотл балһсн» болн н.ч..

1926 – 29 җилмүдт Калян Санҗ Баһ Дөрвд улусин ШКМ-д хальмг келнә багшар көдлв. Партин даалһврар Элстд «Таңһчин зәңг» газетд көдлв. 1929-35 җилмүдт Шарту балһсна университетин хальмг келнә болн утх- зокъялын кафедр сурһульсурна. Деед сурһулин хөөн Калян С. Бадмин Батата тендән аспирантур төгсәв . 1934 җилин ноха сард Бадмин И., Калян С., Эрнҗәнә К. Москва балһснур Цугсоюзн бичәчнрин чуулһнд йовулв.

Калян Санҗ 1957 җилд төрскн теегтән хәрҗ ирәд, олн үүдәврмүд бичв.

Һуч шаху җилин туршарт шүлгчин хальмг болн орс келәр хөр һар дегтр барлгдв,

1965 җилд Хальмг АССР- ин Деед Советин Зәрлгәр Калян Санҗд Хальмг АССР- ин улсин шүлгчин цол зүүгдлә. 1967 җилд «Тамара» болн «Өрүн маңһар» гидг хойр поэмсиннь төлә Калян С. Хальмг ССР-ин О.И.Городовиковин нертә Государственн мөрәһәр ачлгдла.